Czy zwierzęta mają emocje?

Emocje to złożone reakcje psychofizjologiczne, które powstają w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne. Obejmują nie tylko same odczucia – czyli to, jak subiektywnie się czujemy – ale także zmiany fizjologiczne w ciele, nasze zachowanie oraz sposób, w jaki oceniamy i przetwarzamy sytuacje w umyśle. W przypadku zwierząt nauka nie potrafi jeszcze bezpośrednio zmierzyć ich subiektywnych przeżyć, dlatego badacze koncentrują się przede wszystkim na obiektywnych oznakach emocji. Obserwują na przykład zmiany rytmu serca, wyrazy twarzy, poziomy hormonów, wokalizacje czy złożone zachowania społeczne.

Radość to najlepiej poznana emocja u zwierząt. Typowym przykładem są psy – gdy widzą swojego właściciela, często radośnie skaczą i machają ogonem. Zabawa jest dla zwierząt ważnym źródłem radości, a jednocześnie wskaźnikiem zdrowia i dobrostanu psychicznego. Badania naukowe wykazały nawet, że młode niektórych gatunków podczas zabawy wydają specyficzne dźwięki przypominające ludzki śmiech.

Strach to naturalna emocja, która pomaga zwierzętom przetrwać. Uruchamia zachowania ucieczkowe lub obronne – znany jest tzw. odruch „walcz lub uciekaj”, który aktywuje ciało i mózg w sytuacji zagrożenia. Nowsze badania koncentrują się również na długotrwałym lęku i stresie u zwierząt. Na przykład u niektórych gatunków wielorybów i delfinów odnotowano zachowania podobne do depresji.

Wiele obserwacji z dzikiej przyrody pokazuje, że także zwierzęta przeżywają smutek. Słonie są znane ze swoich „rytuałów” wokół zmarłych osobników – pozostają przy ich ciałach, wykazują szczególne zachowania i wyraźną uwagę, która przypomina ludzką żałobę. Podobne reakcje zaobserwowano u szympansów i innych naczelnych. Znane są również przypadki psów, które po śmierci właściciela lub zwierzęcego towarzysza tracą apetyt i zmieniają swoje zachowanie.

Empatia – czyli zdolność do odczuwania i reagowania na emocje innych – przez długi czas była uważana za cechę wyłącznie ludzką. Dziś wiemy jednak, że wiele zwierząt przejawia empatyczne zachowania. Na przykład szympansy pomagają członkom swojej grupy w potrzebie, uspokajają ich i zapewniają wsparcie społeczne. Psy natomiast potrafią reagować na ludzkie emocje – gdy człowiek jest smutny lub zestresowany, podchodzą do niego i próbują go pocieszyć.

Więzi społeczne między zwierzętami bywają często bardzo silne i emocjonalnie istotne. Mogą powstawać między młodymi a rodzicami, partnerami, „przyjaciółmi” czy w obrębie całej grupy. Na przykład łabędzie i niektóre inne gatunki ptaków tworzą pary na całe życie, co wskazuje na zdolność do głębokiego przywiązania, a prawdopodobnie także do miłości. U niektórych naczelnych i wielorybów udowodniono istnienie długotrwałych relacji społecznych, opartych na wzajemnej trosce i wsparciu.